Lauran Toorians vertelt over de eeuwenoude geschiedenis van deze Joodse begraafplaats aan de Berkenheuveldreef.
Joodse sporen in Vught
De geschiedenis van joden in Vught begint dramatisch: middeleeuwse kronieken beschrijven een joodse gemeenschap buiten 's-Hertogenbosch die rond 1164 werd uitgemoord en verbrand op de Vughtse heide. Hoewel de betrouwbaarheid van deze bronnen twijfelachtig is, wijzen historische plaatsnamen als 'Jodenkerkhof' en 'Joodenbos' op een vroege joodse aanwezigheid in de regio. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog was Brabant geen aantrekkelijke vestigingsplaats voor joden. Pas in de zeventiende en achttiende eeuw vestigden zich hier bescheiden joodse gemeenschappen, met name in 's-Hertogenbosch en Oisterwijk. Joden waren als niet-christenen uitgesloten van gilden en eigendomsrecht, waardoor zij aangewezen waren op handel en geldlening.
Toen 's-Hertogenbosch in 1777 alle joden uitzette wegens vermeende valse concurrentie, week een deel uit naar Vught, vanwaar zij de markten in de stad overdag konden bereiken. Ook in Vught kwamen echter uitzettingen voor. In 1791 verwierven de kooplieden Simon Hartog en Marcus Levi grond op de Vughtse heide voor een officiële joodse begraafplaats aan de huidige Berkenheuveldreef. Met de Bataafse Republiek (1796) en later onder Lodewijk Napoleon en Willem I kregen joden burgerrechten en nam hun maatschappelijke emancipatie een vlucht. De familie Hartog/Hartogensis speelde hierin een vooraanstaande rol. Het merendeel van de Brabantse joden bleef echter arm: slagers, venters en marskramers. In Vught woonden nooit meer dan zestien joden tegelijkertijd, verdeeld over enkele gezinnen en alleenstaanden.
In de negentiende eeuw liep de joodse bevolking op het Brabantse platteland terug door industrialisatie. De gemeenschap in 's-Hertogenbosch groeide daarentegen uit tot zo'n 400 à 500 personen. Secularisering deed zijn intrede: men voelde zich cultureel joods, maar de synagogebezoeken namen af. Tot de Bossche joodse elite behoorden fabrikanten en vrije beroepers, van wie velen zich in Vught vestigden. De opkomst van het nazisme in de jaren dertig bracht een abrupte kentering. In juli 1942 telde de gemeente Vught 79 joodse inwoners, later aangevuld met vijf patiënten in inrichtingen. Van hen overleefden 26 personen de vernietigingskampen niet. Gemengd gehuwden ontsnapten doorgaans aan deportatie, al verkeerden zij lang in onzekerheid. Sommige families, zoals de Stibbes en Hertzbergers, doken onder en overleefden de oorlog.
Na de bevrijding keerden ondergedoken joden terug, maar troffen een onverschillige overheid en samenleving aan. Bezittingen waren geroofd, huizen bezet. Veel joden emigreerden naar Amerika of Israël. De joodse gemeenschap in 's-Hertogenbosch slonk tot ongeveer 150 personen in de jaren vijftig. De synagoge werd gerestaureerd en heropend in 1997, maar functioneert nu als muziektheater — er zijn niet meer genoeg mannen voor gebedsdiensten.
De joodse begraafplaats aan de Berkenheuveldreef in Vught is nog steeds in gebruik, en vormt zo de stille verbinding tussen het dramatische begin en het nagenoeg verdwenen joodse leven in Vught.
Praktische informatie
De lezing wordt gehouden op woensdagavond 3 juni 2026 in DePetrus, Heuvel 2 in Vught. Aanvang 19.30 uur. Bij aanmelding tot en met 27 mei bedraagt de entree €6,00 (incl. koffie/thee). Daarna rekenen we €2,00 extra. Betalen bij binnenkomst contant of met pin. Aanmelden via www.abzvught.nl/lezingen
Maandelijks komen zo culturele, historische of kunstzinnige onderwerpen aan bod die vaak een relatie hebben met Vught.
Wist u dat de Vughtse boeken uit de bibliotheek en het museum samengebracht zijn tot één collectie, zodat ze nu door iedereen te leen zijn. Op die manier stellen we het Vughts erfgoed voor meer mensen beschikbaar.
Deze lezing is een initiatief van Huis73 Vught, Stichting ABZ, Stichting Erfgoed Vught en het Vughts Museum.
